Het verhaal van de kevers

 

Waarom aanhangers van

 

de evolutietheorie en intelligent design

 

elkaar nauwelijks kunnen overtuigen.

 

 

In het begin schiep God de hemel en de aarde...

 

Eeuwenlang is dit de enige aanvaardbare verklaring geweest voor het ontstaan van de wereld en van het leven. En die verklaring zat er zo ingebakken, dat een nieuwe, concurrerende verklaring (de evolutietheorie) de grootste moeite had om als serieus alternatief geaccepteerd te worden.

In de wereld waarin we nu leven is de evolutietheorie vrij algemeen aanvaard als de meest aannemelijke verklaring voor het ontstaan van de wereld en van het leven. Maar wat als er ook nu een concurrent op het toneel verschijnt?

En die concurrent is er: intelligent design is de naam. In een aantal wetenschappelijke kringen wordt het betreffende concept afgedaan als "pseudo-wetenschappelijke sprookjes".

 

Maar was de reactie van de creationisten op de evolutieleer indertijd niet van eenzelfde gehalte?

Waarom is het toch zo moeilijk voor een aanhanger van intelligent design om een evolutionist te overtuigen? (En vice versa!) Waarom was het indertijd toch zo moeilijk voor een evolutionist om een creationist te overtuigen? (En vice versa!)

 

Ter illustratie een fragment uit het boek van Russell Stannard (2002), Met Sterre op reis door ruimte en tijd; deel 2: Zwarte gaten bij Oom Albert. Houten: Unieboek/Van Holkema & Warendorf.

 

 

(Sterre voert een experiment uit in Oom Alberts gedachten; een zogenaamd "gedachte-experiment".)

 

(...) Sterres aandacht werd getrokken door een bordje op een grote metalen trommel, die midden in de kamer stond. De woorden op het bordje flitsten voortdurend aan en uit:

 

WAARSCHUWING

TWEEDIMENSIONAAL HEELAL

ONDERZOEK IN UITVOERING

 

Sterre liep om de trommel heen. Hij zat helemaal dicht. Maar aan n kant stak een pijpje naar buiten dat aan de kijker van een microscoop deed denken. Nieuwsgierig gluurde ze door het pijpje.

Eerst zag ze niets. Maar toen zag ze dat het een plat oppervlak was waar ze naar keek. Het oppervlak strekte zich naar alle kanten uit zo ver ze kon kijken.

Direct onder zich zag ze een paar kleine kevers over de oppervlakte kruipen. Ze hadden het blijkbaar erg druk. Opeens verscheen een grotere kever. Hij had een witte jas aan, zoals natuurkundigen ook wel dragen. Naast hem liep een assistent met een schrijfblokje en een balpen. Sterre hoorde een opgewonden gemompel onder de kevers en er werd gefluisterd: "Sst. Sst. Het is de professor!" De kevers hielden op met ronddribbelen.

(...)

"...dat we begonnen met een gelijke ruimte tussen alle kevers, dat de kevers nu in naast elkaar lopende rechte lijnen lopen. Later moeten we controleren of de ruimte tussen hen nog steeds even groot is en of ze nog steeds in dezelfde richting lopen." (...)

In het begin ging alles goed met de kevers. Ze liepen vol zelfvertrouwen naast elkaar voort in mooie rechte lijnen. Maar toen kregen ze problemen. De assistent rende terug naar de professor. "Professor, het is beter dat u even meegaat," zei hij.

De professor haastte zich achter zijn assistent aan. Hij was woedend. "Stop!" riep hij. "Wat is hier in vredesnaam aan de hand? Kan ik jullie nog geen vijf minuten alleen laten? Ik dacht dat ik had gezegd dat jullie in rechte lijnen moesten blijven lopen!"

Weer was de verlegen kever aan het woord: "Nou, professor, we hebben geprobeerd in rechte lijnen te lopen. Eerlijk, we hebben het echt geprobeerd. Maar toen we voorbij de rots waren leek alles fout te gaan."

"Rots? Welke rots?"

"Die rots daar, professor."

De kevers bleken een heel eind in een rechte lijn gelopen te hebben over een vlak oppervlak. Daarna waren ze in de buurt van een grote kiezelsteen gekomen. De kiezelsteen lag in een kuil. Toen de beestjes langs de kuil kwamen, waren degenen die dichter bij de steen waren geweest van richting veranderd door het hellende oppervlak. Hoe dichter bij de kiezel, des te groter de verandering van richting.

De professor ging op onderzoek uit. Terwijl hij de toestand bekeek, riep hij met luide stem: "Kom hier allemaal. Ik heb een belangrijke mededeling voor jullie."

Iedereen gehoorzaamde eerbiedig en probeerde genteresseerd te kijken.

"Ik heb vandaag een nieuwe kracht ontdekt. De kiezel - of de rots zoals jullie hem noemden - oefent een kracht uit op kevers. Toen jullie erlangs liepen trok de kracht jullie naar de kiezel. Hoe dichter jullie erbij kwamen, hoe groter de kracht werd. Maak daar een aantekening van. Het is een heel belangrijk feit."

Sterre kon haar mond niet meer houden. "Dat klopt helemaal niet," mopperde ze. "Er gaat geen kracht uit van die kiezelsteen. Die ligt in een kuiltje. Jullie veranderden van richting omdat jullie de gebogen lijn van de kuil volgden."

Er kwam geen reactie. Geen van de kevers leek haar te hebben gehoord. (...) Maar waarom is het voor hen niet duidelijk wat er gebeurt? dacht Sterre. Ze bestudeerde de kevers van dichtbij. En toen zag ze voor het eerst hoe onhandig ze waren. Ze botsten voortdurend tegen elkaar aan. "Ach natuurlijk," riep ze. "Dat is het. Ze zijn blind! Nou, bijna. Ze kunnen alleen maar zien wat vlak vr hen gebeurt. Ze kunnen niet ver genoeg kijken om de kuil te zien."

Inderdaad waren de kevers bijziend. Daarom hadden ze niet door dat de grond afboog en niet vlak was - en dus hadden ze een denkbeeldige kracht verzonnen om te verklaren wat er was gebeurd. (...)

Het volgende moment was ze terug bij Oom Albert. Ze wilde geen tijd verliezen en vertelde hem wat er gebeurd was... "en echt waar, die zogenaamde professor was zo stom," besloot ze. "Niet te geloven!"

"Oordeel niet te hard over hem," zei Oom Albert. "Het was allemaal heel gemakkelijk voor jou. Jij was niet bijziende zoals hij. Maar ik ben het wel met je eens. Zijn metingen zouden voldoende hebben moeten zijn om hem te vertellen dat zijn oppervlakte gekromd was, al kon hij dat niet echt zien." (...)

"Je zou denken," zei Sterre, "dat die rare kevers dit wel gesnapt zouden hebben. Het is heel simpel eigenlijk."

Oom Albert grinnikte.

"Wat is er zo grappig?" vroeg Sterre.

Hij keek haar aandachtig aan. "De kevers dachten alleen maar in twee dimensies: vooruit en achteruit, en naar links en naar rechts. Ze kwamen nooit op het idee dat de grond naar boven en naar beneden kon gaan. Voor hen was hij plat, niet gekromd. Dat was hun vergissing."

 

(...)

 

Toen Sterre terug was in het laboratorium voor een denkbeeldig heelal boog ze zich onmiddellijk weer over de microscoop. De kevers stonden twee aan twee en hielden een stuk touw, een krijte en een meetlint vast.

"Luister allemaal!" schreeuwde de professor. "We gaan nu de eigenschappen van cirkels onderzoeken." (...) "Aan de slag!"

De kevers begonnen onmiddellijk rond te rennen in cirkels, trokken krijtstrepen op de grond en vielen over hun eigen pootjes toen ze het meetlint van de ene kant van de cirkel naar de andere moesten leggen. Toen ze klaar waren met meten scharrelden ze naar de assistent die vervolgens de ratios voor hen uitrekende. Terwijl hij dat deed werden zijn ogen groot van verbazing.

"Professor! Professor!" riep hij.

"Wat is er?" vroeg de professor.

"Een belangrijk feit. De cirkelomtrek is drie keer de diameter. (...) Niet helemaal. Ietsje meer. 3, 142. Maar het is altijd 3, 142."

"3,142. Raar getal. Noteer het even."

"Ja, professor."

En toen kwam het laatste koppel met hun metingen. De assistent ging weer aan de slag met zijn rekenmachine.

"H?" riep hij ongelovig. Hij maakte de berekening opnieuw. "Weten jullie zeker dat jullie geen fout hebben gemaakt?" fluisterde hij tegen de twee kevertjes. Die keken elkaar aan en schudden hun hoofd. (...)

"Wat is er in vredesnaam aan de hand?" vroeg de professor.

"Deze rekenmachine (...) blijft het verkeerde antwoord geven. Moet 3,142 zijn, maar nu is het getal kleiner. Misschien begint de batterij leeg te raken."

"WAT? (...) Geef hier dat ding! Wat waren de getallen?" De professor griste de rekenmachine uit de pootjes van zijn assistent en maakte de som opnieuw. "Grote goedheid, je hebt gelijk! (...) De ratio of verhouding van de cirkelomtrek tot de diameter is hier inderdaad kleiner." De professor wilde weten waar deze rare cirkel zich bevond. De kevers wezen de weg naar de plek waar ze hun metingen hadden verricht.

"Hier is het, professor," zei de ene kever, terwijl hij naar de cirkel wees die ze op de grond hadden getekend.

"Hm," zei de professor terwijl hij ernaar keek. "Lijkt mij een perfecte cirkel. Mooie rechte diameter. Maar wat is dit? Dit hier in het midden? Een kiezelsteen? Hebben jullie hier gemeten?"

"Eh, ja, professor," zei n van de kevers. "Sorry, professor, maar ik was moe. Al dat lopen dat we hadden gedaan. Ik hoefde alleen maar het eind van het touw vast te houden, terwijl mijn vriend de cirkel trok, dus dacht ik, ik rust even uit en toen vond ik deze kiezel en ging erop zitten. Daarom ligt hij middenin de cirkel."

Sterre giechelde Ze wist wat er fout was gegaan. De steen, net als de steen die ze eerder waren tegengekomen, lag in een kuiltje. De cirkel die deze kevers hadden getrokken lag ergens waar de grond niet vlak was.

"De professor dacht even na en zei toen tegen zijn assistent: "Een meetlint. Haal even een meetlint van 1 meter."

De assistent haastte zich weg en kwam even later met het gevraagde terug. Toen trok de professor een cirkel met een diameter van 1 meter op een vlak stuk grond. Daarna legde hij het meetlint over de diameter zodat het precies van de ene kant van de cirkel tot de andere kant reikte.

"Ja," zei hij. "Dit is een normale cirkel. De cirkelomtrek is 3,142 meter, de diameter is 1 meter. Nu wil ik dat je die kiezel in het middelpunt van mijn cirkel legt."

Met veel gesteun en gekreun speelden de kevers het klaar de kiezel op te tillen en naar de cirkel van de professor te slepen. Daar legden ze hem neer bij 50 centimeter op het meetlint. Onmiddellijk klonk er een opgewonden gemompel.

"Kijk, kijk!" riep de assistent. "Het meetlint is nu te kort. Het reikt nu niet meer van de ene kant van de cirkel tot de andere."

Inderdaad bleek het meetlint nu iets te kort. Omdat de zware steen midden in de cirkel op de rolmeter lag, was de grond een beetje ingedrukt. Het leek of de grond van rubber was. De rolmeter moest nu eerst afdalen in het kuiltje en dan naar de overkant en hij was daar niet lang genoeg voor. (...)

"Kom hier allemaal!" bulderde de professor. "Nog een belangrijke ontdekking. Jullie hebben gezien dat het meetlint precies paste in het stuk tussen de ene kant van de cirkel en de andere. Nu is het niet lang genoeg meer. Waarom? Omdat het meetlint door de kracht van de kiezel is gekrompen!"

"Prachtig!" riepen de kevers. "Hoera voor de professor! Het is hem weer gelukt!"

Sterre verloor haar geduld. "Stom!" riep ze. "Dat is helemaal niet waar! Het meetlint is niet veranderd, maar de grond is uitgerekt! Waarom denken jullie niet na?"

Op hetzelfde ogenblik was ze terug bij Oom Albert.

(...)

"Maar het meetlint van de kevers s niet gekrompen. Niet echt. Het leek alleen maar zo omdat ze het kuiltje van de kiezel niet konden zien," zei Sterre.

"Inderdaad. Jij keek naar de keverwereld omdat je de derde dimensie kon zien. Voor jou is het meetlint niet gekrompen. Het volgde alleen de kuilen van de tweedimensionale oppervlakte toen die werd uitgehold in de derde dimensie. Maar voor een kever die alleen maar kan denken in termen van twee dimensies, lijkt het meetlint inderdaad te krimpen. "

 

 

Uit: Stannard, Russell (2002), Met Sterre op reis door ruimte en tijd; deel 2: Zwarte gaten bij Oom Albert, pp 123-128 en 132-135. Houten: Unieboek/Van Holkema & Warendorf.

 

 

Wat de tweedimensionale keverwereld nu te maken heeft met het creationisme, de evolutietheorie en intelligent design?

 

 

Lees verder!

 

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

 

Creationisme, evolutieleer en intelligent design:

 

Waarom elkaar overtuigen nu zo moeilijk is

 

 

home